نظام سلامت در آستانه مدرن‌شدن: بررسی گفتمان پزشکی در نشریات «نامه پزشکان» و «شهریر» (۱۳۳۰-۱۳۲۵)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 گروه تاریخ و ایران‌شناسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران.

2 دانشگاه علوم پزشکی کرمانشاه، بیمارستان آیت اله طالقانی، واحد آزمایشگاه، کرمانشاه، ایران.

10.22091/ethc.2026.14804.1072

چکیده

هدف: این پژوهش به بررسی نحوه بازنمایی سلامت و بیماری در نشریات پزشکی «شهریر» و «نامه پزشکان» در سال‌های ۱۳۲۵ تا ۱۳۳۰ و تحلیل نسبت این بازنمایی‌ها با گفتمان‌های قدرت، نظم اجتماعی و سیاست‌گذاری بهداشتی در ایران پس از جنگ جهانی دوم می‌پردازد.
مواد و روش‌ها: این مطالعه با رویکرد تحلیل گفتمان تاریخی ـ انتقادی و در چارچوب مفاهیم زیست‌سیاست و نسبت دانش/قدرت میشل فوکو انجام شده است. داده‌های پژوهش شامل تمامی شماره‌های دو نشریه در بازه زمانی موردنظر بود که با استفاده از کدگذاری موضوعی، تحلیل ساختار زبانی و تفسیر تاریخی ـ اجتماعی بررسی و تحلیل شدند.
نتایج: یافته‌ها نشان می‌دهد که سلامت در این نشریات فراتر از یک پدیده زیستی، به‌عنوان ابزاری برای بازتعریف نظم اجتماعی بازنمایی شده است. «شهریر» با گفتمانی نخبگانی، سلامت را حاصل انضباط بدن، آموزش عمومی و تثبیت مرجعیت پزشکی مدرن می‌داند. در مقابل، «نامه پزشکان» با رویکردی انتقادی، بیماری‌هایی مانند سل، مالاریا و اعتیاد را به‌مثابه نمودهایی از فقر، نابرابری و ناکارآمدی ساختارهای حکمرانی بازنمایی کرده و پزشک را در جایگاه روشنفکری منتقد قرار می‌دهد. همچنین، پرداختن این نشریات به موضوعاتی همچون سلامت جنسی و ازدواج کودکان، از گسترش دامنه مداخلات پزشکی از عرصه درمان بیماری به حوزه مسائل اجتماعی حکایت دارد.
نتیجه‌گیری: اگرچه این دو نشریه از نظر راهبرد استدلال و شیوه مخاطب‌پردازی تفاوت‌هایی دارند، در تأکید بر ضرورت نوسازی نظام سلامت و سیاست‌گذاری بهداشتی با یکدیگر هم‌نظرند. نتایج این پژوهش نشان می‌دهد که مطبوعات پزشکی دهه ۱۳۲۰، با تبدیل بدن به عرصه رقابت میان «قدرت سامان‌دهنده ـ نخبگانی» و «قدرت انتقادی ـ اجتماعی»، در شکل‌گیری تدریجی گفتمان زیست‌سیاست در ایران و تکوین «هویت نوین پزشکی ـ اجتماعی» نقش مهمی ایفا کرده‌اند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


آرمین، کمال‌الدین (۱۳۲۷). آیا تومور میکست سرطانی نمی‌شود و متاستاز نمی‌دهد؟ شهریر،  ۳(۱۰-۱۱)، ۱-۵.
پاپلی‌یزدی، محمدحسین (۱۳۹۸). خاطرات شازده حمام (جلدهای ۱ و ۲). مشهد: انتشارات پاپلی.
پرهامی، یونس (۱۳۲۶). نابهنجاری‌های رفتاری و جسمی کودکان ناشی از سفلیس و سوءمصرف الکل والدین. شهریر، ۲ (۴)، ۱۶.
پهلوی، اشرف (۱۳۷۶). من و برادرم (به کوشش محمود طلوعی). تهران: نشر علم.
دادفر، انور (۱۳۶۴). بهداشت و بیماری‌های عفونی. تهران: شرکت سهامی چهر.
جراح‌نژاد، کاظم (۱۳۲۶). پیش‌بینی و جلوگیری از وبا. نامه پزشکان، ۶ (۴)، ۷۳.
حجازی، نصرالله (۱۳۲۶). چگونه توده باید با بیماری وبا مبارزه بنماید. نامه پزشکان، ۶ (۴)، ۸۰.
حکیم‌اللهی، هدایت‌الله (۱۳۲۷). با من به شهر نو بیایید (جلد ۱، چاپ پنجم). تهران: شرکت سهامی چاپ.
حیدری، سلیمان (۱۳۹۸). پیامدهای جنگ جهانی دوم بر وضعیت بهداشتی و ارائه خدمات درمانی در استان فارس (۱۳۲۰-۱۳۲۴ ه.ش). مطالعات تاریخی جنگ، ۳ (۲)، ۴۷-۶۲.
خامنه، ابراهیم (۱۳۲۶). سرطان پستان را بشناسید. شهریر،  ۲(۱۰)، ۱.
رئیس‌دانا، فریبرز (۱۳۸۲). بازار مواد مخدر در ایران. رفاه اجتماعی، ۹، ۲۴۵.
سرمدی، محمدتقی (۱۳۷۸). پژوهشی در تاریخ پزشکی و درمان جهان (جلد ۲). تهران: نشر سرمدی.
شفا، احسان‌الله (۱۳۲۵). جذام. شهریر، ۱ (۱۲)، ۳-۶.
شفا، احسان‌الله (۱۳۲۷). استادان ما؛ دکتر ناصر انصاری. شهریر، ۳ (۹)، ۱-۳.
فوکو، میشل (۱۴۰۰). تولد پزشکی بالینی (فاطمه ولیانی، مترجم). چاپ سوم. تهران: نشر ماهی.
قائمی، ابوالقاسم (۱۳۲۷). کیمیای پزشکی. شهریر، ۳(۱۰-۱۱)، ۱۳-۱۸.
قوام، ابوالقاسم (۱۳۲۵). ترک تریاک عمومی. نامه پزشکان، ۴(۲۳-۲۴)، ۲۴-۲۶.
مجله بهداشت ایران (۱۳۲۵). آمار حصبه و مالاریا. ۱ (۱)، ۱۳۸-۱۴۰.
ملک‌زاده، الهام (۱۳۹۶). مؤسسات خیریه رفاهی-بهداشتی ایران در دوران پهلوی دوم (۱۳۲۰ تا ۱۳۵۷ شمسی). تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
میردامادی، محمد (۱۳۲۵). بین ما مناسبات زن و مرد به‌صورت طبیعی نیست. نامه پزشکان، ۴ (۲۳-۲۴)، ۲۴-۲۶.
میردامادی، محمد (۱۳۲۶). چرا پاره‌ای بیماری‌های میکروبی مانند وبا همه‌گیر می‌شوند. نامه پزشکان، ۶ (۴)، ۷۶-۷۹.
نامه پزشکان (۱۳۲۴). گزارش کنگره پزشکی ایران. ۴ (۱۰)، ۲۲.
نامه پزشکان (۱۳۲۵). نقد وضعیت بهداشت عمومی. ۴ (۲۳-۲۴)، ۲.
نبوی، سیف‌الدین (۱۳۲۷). پنی‌سیلین. شهریر، ۳ (۴)، ۱۶-۲۰.
نیک‌پور، محمدعلی (۱۳۸۸).  از ورشو تا تهران: خاطرات غم‌انگیز یک مهاجر اسیر لهستانی مقیم تهران. تهران: نشر نیک‌پور.
 
References
Armin, K. (1948). A note on cancer. Shahreer, 3(10–11), 1–5. (in Persian)
Dadfar, A. (1985). Health and infectious diseases. Sherkat-e Sahami-ye Chehr. (in Persian)
Foucault, M. (2021). The birth of the clinic (F. Valiani, Trans.; 3rd ed.). Nashr-e Mahi. (in Persian)
Ghaemi, A. (1948). The alchemy of medicine. Shahreer, 3(10–11), 13–18. (in Persian)
Ghavam, A. (1946). Public opium withdrawal. Nameh-ye Pezeshkan, 4(23–24), 24–26. (in Persian)
Hakimollahi, H. (1948). Come with me to Shahr-e No (Vol. 1). Sherkat-e Sahami-ye Chap. (in Persian)
Heidari, S. (2019). The consequences of World War II on health status and medical services in Fars Province. Historical Studies of War, 3(2), 47–62. (in Persian)
Hejazi, N. (1947). How should the public fight cholera?. Nameh-ye Pezeshkan, 6(4), 80. (in Persian)
Iran Health Journal. (1946). Typhoid and malaria statistics. Iran Health Journal, 1(1), 138–140. (in Persian)
Jarrahnejad, K. (1947). Cholera prediction and prevention. Nameh-ye Pezeshkan, 6(4), 73. (in Persian)
Khameh, E. (1947). Recognize breast cancer. Shahreer, 2(10), 1. (in Persian)
Malekzadeh, E. (2017). Welfare-health charitable institutions in Iran during the Second Pahlavi era (1941–1979). Institute for Humanities and Cultural Studies. (in Persian)
Mirdamadi, M. (1946). Relations between men and women are not natural. Nameh-ye Pezeshkan, 4(23–24), 24–26. (in Persian)
Mirdamadi, M. (1947). Why do some microbial diseases like cholera become epidemics?. Nameh-ye Pezeshkan, 6(4), 76–79. (in Persian)
Nabavi, S. (1948). Penicillin. Shahreer, 3(4), 16–20. (in Persian)
Nameh-ye Pezeshkan. (1945). Report of the Iranian Medical Congress. Nameh-ye Pezeshkan, 4(10), 22. (in Persian)
Nameh-ye Pezeshkan. (1946). Critique of public health. Nameh-ye Pezeshkan, 4(23–24), 2. (in Persian)
Nikpour, M. (2009). From Warsaw to Tehran: Memoirs of a Polish captive in Tehran. Nashr-e Nikpour. (in Persian)
Pahlavi, A. (1997). My brother and I. Elm Publishing. (in Persian)
Papoli-Yazdi, M. (2019). Memoirs of Shazdeh Hammam (Vols. 1–2). Papoli Publications. (in Persian)
Parhami, Y. (1947). Behavioral and physical abnormalities in children caused by parental syphilis and alcohol abuse. Shahreer, 2(4), 16. (in Persian)
Raisdana, F. (2003). The drug market in Iran. Social Welfare, 9, 245. (in Persian)
Sarmadi, M. (1999). A study in the history of medicine from the beginning to the present: Iran from the Mongol period to the present (Vol. 2). Sarmadi Publishing. (in Persian)
Shafaa, E. (1946). Leprosy. Shahreer, 1(12), 3–6. (in Persian)
Shafaa, E. (1948). Our professors: Dr. Naser Ansari. Shahreer, 3(9), 1–3. (in Persian)