بررسی تنوع و پایداری صفات مورفولوژیکی و اسانس در فرآیند حفاظت و اهلی‌سازی چهار گونه آویشن بومی ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

گروه کشاورزی، پژوهشکده گیاهان و مواد اولیه دارویی، دانشگاه شهید بهشتی، اوین، تهران، ایران. کد پستی: 198396411

10.22091/ethc.2023.9913.1008

چکیده

در مطالعه حاضر، تنوع و پایداری صفات مورفولوژیکی و اسانس چهار گونه آویشن (Thymus sp.) بومی ایران شامل آویشن ایرانی (T. persicus (Ronniger ex Rech.f.) Jalas)، آویشن دنایی (T. daenensis subsp. daenensis)، آویشن کرک‌آلود (T. pubescens Boiss.)، و آویشن کرمانی (T. caramanicus Jalas.) طی فرایند کشت و اهلی‌سازی خارج از رویشگاه با تأکید بر دیدگاه حفاظتی بررسی شده است. این گونه‌ها از نظر قوم گیاه‌شناسی در مناطق رویشگاهی خود به ترتیب با نام‌های اِزبوئه، اوریشُم، کِکیک و آپیشان شناخته می‌شوند که در درمان سرماخوردگی و سرفه کاربرد دارند. پس از اندازه‌گیری صفات مورفولوژیکی در رویشگاه‌های این گونه‌ها، بوته‌ها در شرایط محیطی یکسان کشت شدند. پایداری صفات مورفولوژیکی و ویژگی‌های اسانس آن‌ها در سال دوم با نمونه‌های وحشی در مناطق رویشگاهی مطالعه شد. نتایج نشان داد که ارتفاع، قطر، وزن تر و خشک بوته و محتوای اسانس و ترکیبات آن در گونه‌های کشت شده به‌طور معنی‌دار (p<0.05) بیشتر از نمونه‌های وحشی بود. بیشترین وزن تر بوته (2/3 ± 8/389 گرم)، محتوای اسانس (2/0 ± 1/3 درصد)، تیمول (6/0 ± 3/73 درصد) و کارواکرول (8/0 ± 5/97 درصد) به ترتیب در گونه‌های کشت شده آویشن ایرانی، آویشن دنایی، آویشن دنایی و آویشن کرمانی به دست آمد. نتایج در برنامه‌های اهلی کردن، حفاظت و اصلاح ژرم پلاسم این گونه‌های گیاهی ارزشمند مورد توجه خواهد بود.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


اصغری، بهور؛ حبیب زاده، فرهاد؛ و قربانی نهوجی، مجید (1398). آویشن ایرانی (Thymus persicus): گیاهی حاوی متابولیت‌های فعال با اثرات آنتی اکسیدانتی, ضددیابتی و ضد آلزایمری. گیاهان دارویی، 18 (70 )، 109-97.
افلاکیان، سمیه؛ زینلی، حسین؛ مداح عارفی، حسن؛ انتشاری، شکوفه؛ و کاوه، شیرین (1391). بررسی عملکرد و اجزای عملکرد یازده اکوتیپ آویشن دنایی (Thymus daenensis Celak.). تحقیقات گیاهان دارویی و معطر ایران، 28 (2)، 197-187.
 اکبری‌نیا، احمد؛ شریفی عاشورآبادی، ابراهیم؛ و میرزا، مهدی (1389). بررسی عملکرد، میزان و ترکیب‌های اصلی اسانس آویشن دنایی (Thymus daenensis Celak.)  کشت شده در قزوین. تحقیقات گیاهان دارویی و معطر ایران، 26 (2)، 212-205.
پرویز پرشکوه، سهیل؛ محمدی، عبداله؛ و موسوی، سید احمد (1392). بررسی تنوع مورفولوژیک 24 اکوتیپ آویشن
  (Thymus spp) . تحقیقات ژنتیک و اصلاح گیاهان مرتعی و جنگلی ایران، 21 (2)، 342-329.
جمزاد، زیبا (1391). فلور ایران: تیره نعنا (Lamiaceae). مؤسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع کشور.
خورشیدی، جلال؛ شکرپور، مجید؛ و ناظری، وحیده (1399). بررسی تنوع مورفولوژیکی بین جمعیت‌های مختلف آویشن‌دنایی (Thymus daenensis Celak.). پژوهش‌های گیاهی (مجله زیست شناسی ایران)، 33 (3)، 566-554.
دلفان، اسماعیل؛ خدایاری، حامد؛ و عزیزی، خسرو (1398). اتنوبوتانی گیاهان دارویی بومی در مناطق زاغه و بیرانشهر، استان لرستان، ایران. اکوفیتوشیمی گیاهان دارویی، 7 (4)، 82-64.
دیف رخش، سیده معصومه؛ بارانی، حسین؛ و پوررضایی، جواد (1393). قوم گیاه­شناسی گیاهان غیر علوفه ای منطقه دلی کما (دره­ای کوهستانی در زاگرس مرکزی). علوم اجتماعی، 21 (67)، 205-153.
رضایی، مهدیه؛ صفرنژاد، عباس؛ عرب، مصطفی؛ علمداری، سیده لیلا؛ و دلیر، مرضیه (1395). بررسی تنوع مورفولوژیکی و میزان اسانس چند گونه آویشن (Thymus sp.) بومی ایران. علوم باغبانی (علوم و صنایع کشاورزی)، 30 (3)، 394-383.
زارع زاده، عباس؛ میرزا، مهدی؛ شریفی عاشورآبادی، ابراهیم؛ میرحسینی، علی؛ و عرب­زاده، محمدرضا (1392). ارزیابی کمی و کیفی اسانس اکسشن­های مختلف آویشن کرک آلود (Thymus pubescens) در استان یزد. اکوﻓﯿﺘﻮﺷﯿمی گیاﻫﺎن دارویی، 1 (3)، 43-35.
صابر آملی، سیروس؛ نوروزی، شعبانعلی؛ شکرچیان، ارسلان؛ اکبرزاده، محمد؛ و کدوری، محمدرضا (1386). شناسایی و بررسی خصوصیات اکولوژیک گونه­های اسان­دار تیره نعناع در استان کرمان. تحقیقات گیاهان دارویی و معطر ایران، 23 (4)، 543-532.
صیادیان سی سخت، مریم (1400). مطالعه اتنوبوتانی و اثرات گیاهان دارویی شهرسی سخت دردرمان بیماری های تنفسی. همایش ملی فرآورده­های طبیعی موثر بر عفونت­های تنفسی. دانشگاه اصفهان.
عسگری، فاطمه؛ سفیدکن، فاطمه؛ و رضایی، محمدباقر (1381). بررسی تغییرات کیفی و کمی اسانس Thymus pubescens Boiss. et Kotschy ex Celark در چند نقطه رویشی دره لار. تحقیقات گیاهان دارویی و معطر ایران، 12 (1)، 127-87.
فکری قمی، سمیه؛ سفیدکن، فاطمه؛ و صالحی شانجانی، پروین (1397). بررسی تنوع صفات مورفولوژیک و اسانس جمعیت­های مختلف Achillea wilhelmsii C. Koch. تحقیقات گیاهان دارویی و معطر ایران، 34 (4)، 593-579.
قاسمی دهکردی، نصراله؛ قنادیان، مصطفی؛ قائم مقامی، لی لی؛ و سعیدی­فر، سجاد (1394). جمع­آوری، شناسایی و بررسی مصارف سنتی منتخبی از گیاهان منطقه گردنه رخ در استان چهارمحال بختیاری. طب سنتی اسلام و ایران، 6 (1)، 88-80.
گریوانی، گل‎محمد؛ شریفی عاشورآبادی، ابراهیم؛ صفری، صفر؛ و میرزا، مهدی (1393). ارزیابی اثر کشت و اهلی­سازی و مراحل برداشت بر رشد و مواد مؤثره دو گونه از جنس آویشن (Thymus L.) در استان خراسان شمالی. تحقیقات گیاهان دارویی و معطر ایران، 30 (3)، 452-445.
موسوی، سید احمد؛ و قهرمانی نژاد، فرخ (1401). معرفی جمعیت­های پرمحصول گونه­های بومی سردۀ آویشن در ایران. تاکسونومی و بیوسیستماتیک، 14 (52)، 88-71.
مهرنیا، محمد؛ و حسینی، زهرا (1399). مطالعۀ اتنوبوتانی گیاهان دارویی بومی منطقۀ الشتر (لرستان). طب سنتی اسلام و ایران، 11 (1)، 112-81.
نجف زاده، رقیه؛ رشیدی، زینب؛ شکری، بهروز؛ و عبدی، حسین (1398). بررسی تنوع مورفولوژیکی، اکولوژیکی و درصد اسانس جمعیت‌های مختلف چند گونه آویشن (Thymus spp.) مناطق شمال غرب و غرب ایران. تحقیقات ژنتیک و اصلاح گیاهان مرتعی و جنگلی ایران، 27 (2)، 306-291.
هادیان، جواد؛ کریمی، احسان؛ شوریابی، مرضیه؛ نجفی، فرزاد؛ و کنعانی، محمدرضا (1395). بررسی تنوع مورفولوژیکی و تحلیل مسیر بازده اسانس در جمعیت­‌های آویشن دنایی (Thymus daenensis Celak.). فناوری تولیدات گیاهی، 8 (1)، 56-41.
Adams, R. P. (2007). Identification of essential oil components by gas chromatography/mass spectrometry (Vol. 456, pp. 544-545). Carol Stream: Allured Publishing Corporation.
Aflakian, S., Zeinali, H., Maddah Arefy, H., Enteshary, S., & Kaveh, S. (2012). Study of yield and yield components in 11 ecotype of Thymus daenensis Celak. Iranian Journal of Medicinal and Aromatic Plants Research, 28(2), 187-197. (in Persian)
Akbarinia, A., Sharifi Ashoorabadi, E., & Mirza, M. A. H. D. I. (2010). Study on drug yield and essential oil content and composition of Thymus daenensis Celak. under cultivated condition. Iranian Journal of Medicinal and Aromatic Plants Research, 26(2), 205-212. (in Persian)
Akbulut, S., & Zengin, Z. (2023). Ethnobotanical survey of wild plants used in Gümüşhane province (Turkey). Boletín Latinoamericano y del Caribe de Plantas Medicinales y Aromáticas, 22(2), 237-254. https://doi.org/10.37360/blacpma.23.22.2.18
Asghari, B., Habibzadeh, F., & Ghorbani Nohooji, M. (2019). Persian Thyme (Thymus persicus): a plant containing active metabolites with antioxidant, anti-diabetic and anti-Alzheimer effects. Journal of Medicinal Plants, 18(70), 97-109. (in Persian)
Askari, F., Sefidkon, F., & Rezaee, M. B. (2002). Essential oil of Thymus pubescens Boiss. et Kotschy ex Celak from different locality of Lar valley. Iranian Journal of Medicinal and Aromatic Plants Research, 12(1), 87-127. (in Persian)
British pharmacopoeia. (1993). London, H.M.S.O., 1, 679-681.
Delfan, E. D., Khodayari, H., & Azizi, Kh. (2020). Ethnobotany of native medicinal plants in Zagheh and Biranshahr districts, Lorestan Province, Iran. Eco-phytochemical Journal of Medicinal Plants, 7(4), 64-82. (in Persian)
Dif Rakhsh, M., Barani, H., & Poorrezaee, J. (2015). Ethnobotany of nonforage plants of Deli kama region (Mountainous Valley in Central Zagros). Social Sciences, 21(67), 153-205. (in Persian)
Dini, S., Chen, Q., Fatemi, F., & Asri, Y. (2022). Phytochemical and biological activities of some Iranian medicinal plants. Pharmaceutical Biology, 60(1), 664-689. https://doi.org/10.1080/13880209.2022.2046112
Elahian, F., Garshasbi, M., Mehri Asiabar, Z., Gholamian Dehkordi, N., Yazdinezhad, A., & Mirzaei, S. A. (2021). Ecotypic variations affected the biological effectiveness of Thymus daenensis Celak essential oil. Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine, 2021, 1-12. https://doi.org/10.1155/2021/6686558
Emami Bistgani, Z., & Sefidkon, F. (2019). Review on ethnobotany, phytochemical, molecular and pharmacological activity of Thymus daenensis Celak. Biocatalysis and Agricultural Biotechnology, 22, 101400. https://doi.org/10.1016/j.bcab.2019.101400
Emami Bistgani, Z., Mamedov, N., & Lotfy Ashour, M. (2022). Genus Thymus in Iran—Ethnobotany, Phytochemical, Molecular, and Pharmacological Features. In Biodiversity, Conservation and Sustainability in Asia: Volume 2: Prospects and Challenges in South and Middle Asia (pp. 817-848). Cham: Springer International Publishing. https://doi.org/10.1007/978-3-030-73943-0_45
Fekri Qomi, S., Sefidkon, F., & Salehi Shanjani, P. (2018). Study of morphological characteristics and essential oil of different populations of Achillea wilhelmsii C. Koch. Iranian Journal of Medicinal and Aromatic Plants Research, 34(4), 579-593. (in Persian)
Garivani, G. M., Sharifiashoorabadi, E., Safari, S., & Mirza, M. (2014). Assessment of domestication and harvesting time on growth and concentrations of active ingredients of two thyme (Thymus L.) species in North Khorasan province of Iran. Iranian Journal of Medicinal and Aromatic Plants, 30(3), 445-452. (in Persian)
Ghasemi Pirbalouti, A, Malekpoor, F., & Hamedi, B. (2012). Ethnobotany and antimicrobial activity of medicinal plants of Bakhtiari Zagross mountains, Iran. Journal of Medicinal Plants Research, 6(5), 675-679. https://doi.org/10.5897/JMPR11.930
Ghasemi Pirbalouti, A., Emami Bistghani, Z., & Malekpoor, F. (2015). An overview on genus Thymus. Journal of Medicinal Herbs, 6(2), 93-100.
Ghasemi Pirbalouti, A., Hashemi, M., & Ghahfarokhi, F. T. (2013). Essential oil and chemical compositions of wild and cultivated Thymus daenensis Celak and Thymus vulgaris L. Industrial Crops and Products, 48, 43-48.
Ghassemi Dehkordi, N., Ghanadian, M., & Saeedifar, S. (2015). Collection, identification, and evaluation of the traditional applications of some plants of the Gardaneh Rokh in Charmahal & Bakhtiari province. Journal of Islamic and Iranian Traditional Medicine, 6(1), 80-88. (in Persian)
Hadian, J., Bigdeloo, M., Nazeri, V., & Khadivi-Khub, A. (2014). Assessment of genetic and chemical variability in Thymus caramanicus. Molecular Biology Reports, 41, 3201-3210. https://doi.org/10.1007/s11033-014-3180-z
Hadian, J., Karimi, E., Shouryabi, M., Najafi, F., & Kanani, M. R. (2016). Evaluation of morphological variation and path coefficient analysis of oil content of Thymus daenensis celak populations. Plant Production Technology, 8(1), 41-56. (in Persian)
Hassanpouraghdam, M. B., Ghorbani, H., Esmaeilpour, M., Alford, M. H., Strzemski, M., & Dresler, S. (2022). Diversity and distribution patterns of endemic medicinal and aromatic plants of Iran: implications for conservation and habitat management. International Journal of Environmental Research and Public Health, 19(3),1552. https://doi.org/10.3390/ijerph19031552
Heydari, A., Hadian, J., Esmaeili, H., Kanani, M. R., Mirjalili, M. H., & Sarkhosh, A. (2019). Introduction of Thymus daenensis into cultivation: Analysis of agro-morphological, phytochemical and genetic diversity of cultivated clones. Industrial Crops and Products, 131,14-24. https://doi.org/10.1016/j.indcrop.2019.01.033
Jahantab, E., Hatami, E., Sayadian, M., & Salahi Ardakani, A. (2018). Ethnobotanical study of medicinal plants of Boyer Ahmad and Dena regions in Kohgiluyeh and Boyer Ahmad province, Iran. Advanced Herbal Medicine, 4(4),12-22.
Jahantab, E., Hatami, E., Sayadian, M., & Salahi Ardakani, A. (2018). Ethnobotanical study of medicinal plants of Boyer Ahmad and Dena regions in Kohgiluyeh and Boyer Ahmad province, Iran. Advanced Herbal Medicine, 4(4),12-22.
Jamzad, Z. (2012). Flora of Iran, Vol. 76. Lamiaceae. Research Institut of Forests and Rangeland Tehran. (in Persian)
Khorshidi, J., Shokrpour, M., & Nazeri, V. (2020). Assessment of morphological diversity among different populations of Thymus daenensis Celak. Journal of Plant Research (Iranian Journal of Biology), 33(3), 554-566. (in Persian)
Li, X., He, T., Wang, X., Shen, M., Yan, X., Fan, S., Wang, L., Wang, X., Xu, X., Sui, H., & She, G. (2019). Traditional uses, chemical constituents and biological activities of plants from the genus Thymus. Chemistry & Biodiversity, 16(9), e1900254. https://doi.org/10.1002/cbdv.201900254
Mehrnia, M., & Hosseini, Z. (2020). Ethnobotanical study of native medicinal plants of Aleshtar region (Lorestan). Journal of Islamic and Iranian Traditional Medicine, 11(1), 81-112. (in Persian)
Mestanza-Ramón, C., Henkanaththegedara, S. M., Vásconez Duchicela, P., Vargas Tierras, Y., Sánchez Capa, M., Constante Mejía, D., Jimenez Gutierrez, M., Charco Guamán, M., & Mestanza Ramón, P. (2020). In-situ and ex-situ biodiversity conservation in ecuador: A review of policies, actions and challenges. Diversity, 12(8), 315.  https://doi.org/10.3390/d12080315
Mofokeng, M. M., Du Plooy, C. P., Araya, H. T., Amoo, S. O., Mokgehle, S. N., Pofu, K. M., & Mashela, P. W. (2022). Medicinal plant cultivation for sustainable use and commercialisation of high-value crops. South African Journal of Science, 118(7-8), 1-7.
Mojab, F., & Nickavar, B. (2006). Composition of the essential oils from three species from Labiatae from Iran. Planta Medica, 72(11), 242. https://doi.org/10.1055/s-2006-950042
Mousavi, S. A., & Ghahremaninejad, F. (2022). Introducing high-yielding populations of native species of the genus Thymus in Iran. Taxonomy and Biosystematics, 14(52), 71-88. (in Persian)
Najafzadeh, R., Rashidi, Z., Shokri, B., & Abdi, H. (2020). Investigation of morphological and ecological and essential oil content variation of some populations of thyme species (Thymus spp.) in the northwest and west of Iran. Iranian Journal of Rangelands and Forests Plant Breeding and Genetic Research, 27(2), 291-306. (in Persian)
Najar, B., Pistelli, L., Ferri, B., Angelini, L. G., & Tavarini, S. (2021). Crop yield and essential oil composition of two Thymus vulgaris chemotypes along three years of organic cultivation in a hilly area of central Italy. Molecules, 26(16), 5109. https://doi.org/10.3390/molecules26165109
Nejad Ebrahimi, S., Hadian, J., Mirjalili, M. H., Sonboli, A., & Yousefzadi, M. (2008). Essential oil composition and antibacterial activity of Thymus caramanicus at different phenological stages. Food Chemistry, 110(4), 927-931. https://doi.org/10.1016/j.foodchem.2008.02.083
Nickavar, B., Mojab, F., & Dolat-Abadi, R. (2005). Analysis of the essential oils of two Thymus species from Iran. Food Chemistry, 90(4), 609-611.https://doi.org/10.1016/j.foodchem.2004.04.020
Parvizparashkoh, S., Mohammadi, A., & Mousavi, S. A. (2014). Study of morphologic diversity of 24 Thymus ecotypes. Iranian Journal of Rangelands and Forests Plant Breeding and Genetic Research, 21(2), 329-342. (in Persian)
Pei, S., Alan, H., & Wang, Y. (2020). Vital roles for ethnobotany in conservation and sustainable development. Plant Diversity, 42(6), 399-400. https://doi.org/10.1016/j.pld.2020.12.001
Rajaei, P., & Mohamadi, N. 2012. Ethnobotanical study of medicinal plants of Hezar mountain allocated in south east of Iran. Iranian Journal of Pharmaceutical Research: IJPR, 11(4), 1153.
Rechinger, Kh. (1982). Flora Iranica. Graz-Austria: Akademic Druck-u Verlagsanstalt150, 292-313.
Rezaei, M., Safarnejad, A., Arab, M., Alamdari, S. B. L., & Dalir, M. 2016. Investigation of morphologic variation and essence value in several thyme native species (Thymus sp) of Iran. Journal of Horticultural Science, 30(3), 383-394. (in Persian)
Saber Amoli, S., Nowroozi, S., Shekarchian, A., Akbarzadeh, M., & Kodoori, M. (2007). Identification and study of ecological characteristics of Lamiaceae species in Kerman province. Iranian Journal of Medicinal and Aromatic Plants, 23(4), 532-543. (in Persian)
Sayadian Sisakh, M. (2022). Study of ethnobotany and the effects of medicinal plants in treatment of respiratory diseases in Sisakht city. National Conference on Natural Products Affecting Respiratory Infections, Isfahan: University of Isfahan. (in Persian)
Sefidkon, F., Askari, F., & Ghorbanli, M. (2002a). Essential oil composition of Thymus pubescens Boiss. et Kotschy ex Celak from Iran. Journal of Essential Oil Research, 14(2), 116-117. https://doi.org/10.1080/10412905.2002.9699789
Sefidkon, F., Dabiri, M., & Mirmostafa, S. A. (2002b). The essential oil of Thymus persicus (Ronniger ex Rech. f.) Jalas from Iran. Journal of Essential Oil Research, 14(5), 351-352. https://doi.org/10.1080/10412905.2002.9699880
Tohidi, B., Rahimmalek, M., & Arzani, A. (2021). Variation in phytochemical, morphological, and ploidy levels of Iranian Thymus species. Chemistry & Biodiversity, 18(2), e2000911. https://doi.org/10.1002/cbdv.202000911
Zarezadeh, A., Mirza, M., Sharifi, A. E., Mirhosseini, A., & Arabzadeh, M. (2013). Survey on quality and quantity of essential oil different accessions of Thymus pubescens in Province Yazd. Eco-phytochemical Journal of Medical Plants, 3(3), 35-43. (in Persian)