بررسی اتنوبوتانی گیاهان دارویی روستاهای مملجه و تاتار (بجنورد، خراسان شمالی)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 گروه علوم گیاهی، دانشکده علوم زیستی، دانشگاه الزهرا، تهران، ایران.

2 گروه زیست شناسی سلولی و مولکولی، دانشکده علوم پایه، دانشگاه کوثر بجنورد، بجنورد، ایران.

10.22091/ethc.2024.11604.1040

چکیده

هدف: علم اتنوبوتانی شاخه‌ای از دانش بومی است که به مطالعه و بررسی چگونگی استفاده افراد یک قوم، فرهنگ و یا ناحیه خاص از پوشش گیاهی موجود در آن منطقه می­پردازد. این مطالعه‌ جهت شناسایی گیاهان دارویی مناطق مملجه و تاتار از روستاهای استان خراسان شمالی انجام گرفت.
مواد و روش‌ها: جمع‌آوری و شناسایی گونه‌های دارویی در مناطق مورد مطالعه صورت گرفت و اطلاعات مربوط به جنبه‌های مختلف گیاهان گردآوری شد. شاخص­‌های کمی فراوانی استناد (FC)، فراوانی استناد نسبی (RFC)، گزارش استفاده (UR) و اهمیت خانواده (FIV) با استفاده از آنالیز­های آماری تعیین شدند.
نتایج: پژوهش حاضر نشان داد، از تعداد 69 گونه گیاه دارویی، 15 گونه به تیره نعناعیان (Lamiaceae) تعلق دارند. برخی از گونه­‌ها ازجمله گونه‌­های Anethum graveolens، Spinacia oleracea subsp. turkestanica بیشترین میزان شاخص فراوانی استناد (FC) را نیز به خود اختصاص دادند. بیشترین درصد استفاده به ترتیب مربوط به بخش­‌های هوایی گیاه (46/23%) می­‌باشد. خانواده پنیرکیان (Malvaceae) بیشترین شاخص (FIV) را در بین تیره­‌های گیاهی منطقه داشتند.
 نتیجه‌گیری: دانش اتنوبوتانی سبب حفظ اطلاعات کاربردی گیاهان هر منطقه شده و باعث انتقال آن به نسل­‌های بعدی جهت بهره­‌برداری بهتر از امکانات طبیعی و حفاظت از آن­ها خواهد شد. در واقع این دانش بازیابی سنت‌های غیرمکتوبی است که در خطر نابودی قرار گرفته‌اند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


آروین، پویا؛ و فیروزه، رعنا (1400). اتنوبوتانی گیاهان دارویی منطقه راز و جرگلان در استان خراسان شمالی. گیاهان دارویی و معطر ایران، 37(6)، 873-907.
اسدی، مصطفی؛ معصومی، علی اصغر؛ خاتمساز، محبوبه؛ و مظفریان ولی الله (1367-1381). فلور ایران. جلدهای 1-38. انتشارات مؤسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع کشور، تهران.
اهوازی، مریم؛ مظفریان، ولی الله؛ نژادستاری، طاهر؛ مجاب، فراز؛ چرخچیان، محمد مهدی؛ خلیقی‌سیگارودی، فرحناز؛ و اجنی، یوسف (1386). کاربرد دارویی سنتی گیاهان بومی منطقه الموت قزوین؛ تیره‌هایLamiaceae وRosaceae . گیاهان دارویی، ۶ (۲۴)، ۷۴-۸۴.
خدایاری، حامد؛ امانی، شهریار؛ و امیری، حمزه (1393). اتنوبوتانی گیاهان دارویی شمال شرق استان خوزستان. اکوفیتوشیمی گیاهان دارویی، 2 (4)، 26-12.
دلنواز هاشملویان، بابک؛ و عطایی عظیمی، عذرا (1386). صفات دارویی و خوراکی در گیاهان. ساوه: انتشارات دانشگاه آزاد اسلامی.
دولتخواهی، مهدی؛ قربانی‌نهوجی، مجید؛ مهرآفرین، علی؛ امینی‌نژاد، غلامرضا؛ و دولتخواهی، علی (1391). مطالعه اتنوبوتانیکی گیاهان دارویی شهرستان کازرون: شناسایی، پراکنش و مصارف سنتی. گیاهان دارویی، ۱۱ (۴۲)، ۱۶۳-۱۷۸.
دیده‌ور، مریم؛ عبادی، محمّد تقی؛ حسن بارانی، معصومه؛ و رحیمی، روجا (1400). مطالعه دانش بومی و مصارف سنتی برخی از گیاهان دارویی در منطقه بلوچستان ایران. طب سنتی اسلامی و ایران، 3 (12)، 245-233.
رزمجویی، دامون؛ زارعی، زهرا؛ و آرمند، رحام (1396). مطالعه اتنوبوتانی (شناسایی، خواص درمانی و نحوه استفاده) برخی گیاهان دارویی شهرستان بهبهان، استان خوزستان. گیاهان دارویی، ۱۶ (۶۴)، ۴۹-۳۳.
سبزی نوجه ده، محسن؛ امانی، مینا؛ و یونسی حمزه خانلو، مهدی (1400). استفاده‌های دارویی از گیاهان مرتعی توسط جوامع بومی در منطقه قره‌داغ (مطالعه‏ موردی: شهرستان اهر، آذربایجان شرقی)‏. مطالعات علوم محیط زیست، 6 (1)، 3370-3382.
سجادی، سید ابراهیم؛ بتولی، حسین؛ و قنبری، علی (1390). جمع‌آوری و بررسی مصارف سنتی منتخبی از گیاهان شهرستان کاشان. مجله طب سنتی اسلام و ایران، 2، 36-29.
سراج الدینی، محمّد فرید (1389). گیاه درمانی و پزشکی در ایران باستان. تاریخ پزشکی، 2 (2)، 33-11.
سعادتی، راضیه؛ ستاریان، علی؛ دانشور، ابوالفضل؛ و امینی، الهام (1402). گیاه‌قوم‌شناسی (با تأکید بر کاربرد دارویی) گیاهان شرق استان گلستان (اقوام ترکمن). تحقیقات گیاهان دارویی و معطر ایران، 39 (1)، 16-37.  
شریفی‌فر، فریبا؛ کوهپایه، عابد؛ متقی، محمّد تقی؛ امیر خسروی، آرزو؛ و پور محسنی نسب، الهام (1389). بررسی اتنوبوتانی گیاهان دارویی شهرستان سیرجان استان کرمان.  داروهای گیاهی، 3، 28-19.
عطار، فریده؛ حمزه‌ای، بهنام؛ و معروفی، حسین (2014-2021). فلور ایران. جلدهای 27-28. تهران: پژوهشکده جنگل‌ها و مراتع (به فارسی، انگلیسی و فرانسه).
فدایی، احمد (1373). جغرافیای شهرستان اسفراین. مشهد: انتشارات آستان قدس رضوی.
قوام، منصوره؛ دهداری، سمیه؛ و حسین پور، شاداب (1397). معرفی فلور، شکل زیستی و پراکنش جغرافیایی گیاهان منطقه تنگ بالنگستان. پژوهش‌های گیاهی (مجله زیست‌شناسی ایران)، 31 (4)، 946-936.
ضیایی، سید علی (1381). تاریخچه طب گیاهی. گیاهان دارویی، 1 (2)، 52-43.
کریمیان، علی اکبر؛ فاطمی، هادی؛ و مصلح آرانی، اصغر (1403). بررسی و مقایسه اتنوبوتانیکی گیاهان دارویی مورد استفاده اقوام کوچنده در استان کرمان. پژوهش‌های زیست قوم شناختی و حفاظت، 1 (3)، 15-1.
مردانی نژاد، شاهین؛ و وزیرپور، منصوره (1391). اتنوبوتانی گیاهان دارویی توسط مردم مبارکه (اصفهان). داروهای گیاهی، 3 (2)، 129-111.
مظفریان، ولی الله (1375). فرهنگ نام‌های گیاهان ایران. تهران: انتشارات فرهنگ معاصر.
مهرنیا، محمد؛ و حسینی، زهرا (1403). مطالعه اتنوبوتانی گیاهان دارویی بومی منطقه بلومان (استان لرستان). پژوهش‌های زیست قوم شناختی و حفاظت، 1 (4)، 21-1.
نداف، محبت (1400). مطالعه فلوریستیک و معرفی گیاهان دارویی منطقه بابا امان، خراسان شمالی. پژوهش‌های گیاهی، 34 (1)، 205-219.
Ahwazi, M., Mozaffarian, V., Nejadsattari, T., Mojab, F., Chrakhchian, M. M., Khalighi Sigaroudi, F., & Ajeni, Y. (2007). Traditional medicinal use of native plants of Alamut region (Lamiaceae and Rosaceae  families). Journal of Medicinal Plants, 6(4), 74-84. (in Persian)
Albuquerque, U. P., Lucena, R. F. P., Cunha, L. V. F. C., & Alves, R. R. N. (2014). Methods and Techniques in Ethnobiology and Ethnoecology. Springer Protocols Handbooks. Berlin: Springer.
Arvin, P., & Firouzeh, R. (2022). Ethnobotany of medicinal plants in Razo-Jargalan district in North Khorasan province. Iranian Journal of Medicinal and Aromatic Plants Research, 37(6), 873-907. (in Persian)
Asiimwe, S., Namukobe, J., Byamukama, R., & Imalingat, B. (2021). Ethnobotanical survey of medicinal plant species used by communities around Mabira and Mpanga Central Forest Reserves, Uganda. Tropical Medicine and Health, 49(1), 52.
Assadi, M. (1988-2021). Flora of Iran. Vols. 1-151. Tehran: Research Institute of Forests and Rangelands. (in Persian)
Attar, F., Hamzeh’ee, B., & Maroofi, H. (2014-2021). Flora of Iran/Flora de l’Iran (Vols. 27-28). Tehran: Research Institute of Forests and Rangelands. (in Persian, English and French)
Ayati, Z., Azizi, N., Amiri, M. S., Ramezani, M., Nikakhtar, Z., Tavassoli, A. P., ... & Emami, S. A. (2024). Ethnobotany, Phytochemistry and Medicinal Properties of Plants Contain Manna in Iran. In: Medicinal and Aromatic Plants: Current Research Status, Value-Addition to Their Waste, and Agro-Industrial Potential. (Vol II) (pp. 101-146). Cham: Springer Nature.
Azarkheyl, M. (2017). Ethnography (ethnobotany) of plants in the east of Golestan province (Turkmen tribes), with an emphasis on the medicinal use of plants. Master thesis, Gonbad Kavous University, Iran. (in Persian)
Azizi, H., & Keshavarzi, M. (2015). Ethnobotanical study of medicinal plants of Sardasht, Western Azerbaijan, Iran. Journal of Medicinal Herbs, 6(2), 113-119.
Bahramikia, S., Hemmati Hassan Gavyar, P., & Yazdanparast, R. (2022). Teucrium polium L: An updated review of phytochemicals and biological activities. Avicenna Journal of Phytomedicine, 12(3), 224-240.
Davis, P. H. (1978). Flora of Turkey. England, UK: Edinburgh Univ Press, 1-843.
Delnawaz, B., & Hashemloyan, A. (2007). Medicinal and Edible Properties in Plants. Islamic Azad University Publications, Saveh. 180 p. (in Persdian)
Didevar, M., Ebadi, M. T., Barani, M., & Rahimi, R. (2021). Study of indigenous knowledge and traditional uses of some medicinal plants in the Baluchistan region of Iran. Journal of Traditional Medicine of Islam and Iran, 12(3), 233-245. (in Persian)
Duda, Ł., Kłosiński, K. K., Budryn, B., Jaśkiewicz, A., Kołat, D., Kałuzińska-Kołat, Z., & Pasieka, Z. W. (2024). Medicinal Use of Chicory (Cichorium intybus L.) Scientia Pharmaceutica92, 2: 31.
Doulatkhahi, M., Ghorbani Nohoji, M., Mehr Afarin, A., Amininejad, Gh., & Doulatkhahi, A. (2012). Ethnobotanical study of medicinal plants of Kazerun city: identification, distribution and traditional uses. Medicinal Herbs, 42, 163-177. (in Persian)
Fadaei, S. A. (1994). The Geography of Esfrayen City. Mashhad: Astan Quds Razavi pub. (in Persian)
Ghahreman, A. (1978-2007). Flora of Iran/Flora de l’Iran. Vols. 1-26. Tehran: Research Institute of Forests and Rangelands. (in Persian, English and French)
Ghavam, M., Dehdari, S., & Hosseinpour, Sh. (2019). Introduced floras, life forms and geographic distribution of plants of Tange Balengestan. Plant Research Journal, 4(31), 936-946. (in Persian)
Hamilton, T. H. (2003). An ethnobotanical study of medicinal plants used by local people in the lowlands of Konta special woreda, southern nations, nationalities and peoples regional state, Ethiopia. Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine, 5(26), 1-15.
Ibrar, S., & Kalim Qamar, K. (2007). Agricuitural extention in Asia and the Pacific: Time to revisit and reform, Seminar Organized by APO on Enhancement of Extention System in Agriculture, University of Faisalabad, Pakistan.
IPNI (2022). International Plant Names Index. Published on the Internet: http://www.ipni.org, The Royal Botanic Gardens, Kew, Harvard University Herbaria and Libraries and Australian National Botanic Gardens. (Retrieved 15 March 2022).
Jalali, M., Abedi, M., Memariani, F., & Ghorbani, A. (2024). Ethnobotanical study of wild edible plants in the mountainous regions of Semnan Province, Iran. Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine, 20(1), 93.
Karimian, A. A., Fatemi, H., & Mosleh Arani, A. (2024). Ethnobotanical investigation and comparison of medicinal plants used by nomadic tribes in Kerman province. Research in Ethnobotany and Conservation, 1(3), 1-15. (in Persian)
Karkil, Y., Hartwich, F., & Jansen, H. G. (2003). The role of government in agricultural innovation, Lessons from Bolivia, Rural Development News. 2/2008, 64-71.
Keshavarzi, M., & Mosaferi, S. (2019). An ethnobotanical survey on some areas of northwest of Isfahan province, Iran. Collectanea Botanica, 38(1), 10-3989.
Khodayari, H., Amani, Sh., & Amiri, H. (2014). Ethnobotany of medicinal plants in northeastern Khuzestan province. Ecophytochemistry of Medicinal Plants, 8(4), 12-26. (in Persian)
Labbafi, M., Mohammadi, T., Babaei, A., Abbasi, S., Avazzadeh, A., Khalaj, H., & Moein, F. (2024). An overview of documented medicinal plants used for the treatment of diabetes in Iran with ethnobotanical and evolutionary perspective (2002-2022). Ethnobotany Research and Applications, 29, 1-53.
Mardaninejad, Sh., & Vazirpour, M. (2011). Ethnobotany of medicinal plants by the people of Mubarakeh (Isfahan). Herbal Medicines, 3(2), 111-129. (in Persian)
McGrew, P. S. (1985). Study of the Essential oil from Juniperus communis berries (cones) growing wild in Greece. Planta Medica, 59(6), 554-556.
Mehrnia, M., Akaberi, M., Amiri, M. S., Nadaf, M., & Emami, S. A. (2021). Ethnopharmacological studies of medicinal plants in central Zagros, Lorestan Province, Iran. Journal of Ethnopharmacology, 280, 114080.
Mehrnia, M., & Hosseini, Z. (2024). Ethnobotanical study of native medicinal plants of Bluman region (Lorestan). Research in Ethnobotany and Conservation, 1(4), 1-21. (in Persian)
Mozaffarian, V. (1996). A dictionary of Iranian plant names. Tehran: Farhang Moaser Publications. (in Persian)
Nadaf, M. (2021). Floristic study and introduced medicinal plants of Babaaman region, North Khorasan. Plant Research Journal, 34(1), 205-219. (in Persian)
Nadaf, M., Amiri, M. S., Joharchi, M. R., Omidipour, R., Moazezi, M., Mohaddesi, B., ... & Mottaghipisheh, J. (2023). Ethnobotanical diversity of trees and shrubs of Iran: a comprehensive review. International Journal of Plant Biology, 14(1), 120-146.
Odebunmi, C. A., Adetunji, T. L., Adetunji, A. E., Olatunde, A., Oluwole, O. E., Adewale, I. A., ... & Aremu, T. O. (2022). Ethnobotanical survey of medicinal plants used in the treatment of COVID-19 and related respiratory infections in Ogbomosho South and North Local Government areas, Oyo State, Nigeria. Plants, 11(19), 2667.
POWO (2022). Plants of the World Online. Facilitated by the Royal Botanic Gardens, Kew. Published on the Internet: http://www.plantsoftheworldonline.org. (Retrieved 26 May 2022).
Razmjoue, D., Zarei, Z., & Armand, R. (2017). Ethnobotanical study (Identification, medical properties and how to use) of some medicinal plants of Behbahan city of Khuzestan province, Iran. Medicinal Plants, 16(64), 33-49. (in Persian)
Rechinger, K. H. (1963-2015). Flora Iranica (Vols. 1-178). Akademische Drucku. Varlasanstalt, Graz. Austria.
Rezazadeh, R., Firoznia, A., & halimi, M. (2019). A comparative study of chemical compounds and antibacterial activity of medicinal plants of Dracocephalum Lindbergii Rech.f and Dracocephalum subcapitatum (kuntze) Lipsky growing in North Khorasan province, Iran. Journal of Kerman University of Medical Sciences26(2), 126-135.
Saadati, R., Sattarian, A., Daneshvar, A., & Amini, E. (2023). Ethnobotanical study (with emphasis on medicinal uses) on Eastern Golestan province (Turkmen tribes) plants. Iranian Journal of Medicinal and Aromatic Plants Research39(1), 16-37. (in Persian)
Sabzi Nojadeh, M., Amani, M., & Younessi-Hamzekhanlu, M. (2021). Medicinal uses of rangeland plants by indigenous communities in the Qaradagh region (Case study: Ahar county, East Azerbaijan province). Environmental Science Studies, 6(1), 3370-3382. (in Persian)
Sadjadi, S. E., Batouli, H., & Ghanbari, A. (2011). Collecting and examining the traditional uses of selected plants of Kashan city. Journal of Traditional Medicine of Islam and Iran. 2(1), 36-29. (in Persian)
Serajeddini, M. F. (2010). Herbal medicine and medicine in ancient Iran. Quarterly Journal of Medical History, 2(2), 11-33. (in Persian)
Sharififar, F., Kouhpayeh, A., Motaghi, M. M., Amir Khosravi, A., & Pour Mohseni Nasab, E. (2010). Ethnobotanical survey of medicinal plants of Sirjan city, Kerman province. Herbal Medicines, 3(1), 19-28. (in Persian)
Sharma, R., Richa Salwan, R., Dwivedi, N., Abhishek Kumar Singh, A. K., & Sharma, V. (2024). Exploration of Anethum graveolens diversity from North Western Himalayan. Journal of Applied Research on Medicinal and Aromatic Plants, 100559.
Tardío, J., & Pardo-de-Santayana, M. (2008). Cultural importance indices: a comparative analysis based on the useful wild plants of Southern Cantabria (Northern Spain). Economic Botany, 62, 24-39.
Tardío, J., Pardo-de-Santayana, M., & Morales, R. (2006). Ethnobotanical review of wild edible plants in Spain. Botanical Journal of the Linnean Society, 152(1), 27-71.
Vitalini, S., Iriti, M., Puricelli, C., Ciuchi, D., Segale, A., & Fico, G. (2013). Traditional knowledge on medicinal and food plants used in Val San Giacomo (Sondrio, Italy)—An alpine ethnobotanical study. Journal of Ethnopharmacology145(2), 517-529.
Ziaie, S. A. (2002). The History of Herbal Medicine. Medicinal Plants, 1(2), 43-52. (in Persian)