کشت و اهلی‌سازی گیاه دارویی مرزه سنبله‌ای (Thymbra spicata L.)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی ومنابع طبیعی استان لرستان، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، خرم‌آباد، ایران.

2 مؤسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، تهران، ایران.

10.22091/ethc.2026.15770.1080

چکیده

هدف: گیاه جاتنه یا مرزه سنبله‌ای (Thymbra spicata L.) از تیره نعناعیان، گیاهی بوته‌ای، چندساله و همیشه‌سبز است که در مناطق نیمه‌گرمسیری رشد می‌کند. این گیاه در ایران در استان‌های کرمانشاه، ایلام و لرستان پراکنش دارد و منشأ ورود آن به ایران، منطقه مهران گزارش شده است. در طب سنتی، دم‌کرده این گیاه برای تسکین گلودرد، درمان زخم‌های دهان، معده‌درد، سردرد و دندان‌درد کاربرد دارد. هدف از این پژوهش، بررسی امکان اهلی‌سازی و کشت مرزه سنبله‌ای و نیز ارزیابی تأثیر روش‌های تکثیر و شرایط آبیاری بر عملکرد وزن‌تر، وزن خشک و عملکرد اسانس این گیاه بود.
مواد و روش‌ها: به‌منظور بررسی امکان کشت و ارزیابی تأثیر روش تکثیر و شرایط آبیاری بر عملکرد وزن‌تر، وزن خشک و مراحل فنولوژیک گیاه مرزه سنبله‌ای، آزمایشی به‌صورت فاکتوریل در قالب طرح بلوک‌های کامل تصادفی با سه تکرار در مزرعه تحقیقاتی اجرا شد. تیمارهای مورد بررسی شامل دو سطح آبیاری (کشت دیم و آبیاری هر ۱۰ روز یک‌بار) و سه روش تکثیر (بذر، قلمه و انتقال بوته) بودند.
نتایج: نتایج نشان داد که بیشترین عملکرد وزن خشک و وزن‌تر بوته، به‌ترتیب برابر با ۶۰۲۶/۶۷ و ۱۸۲۶۶/۶۷ کیلوگرم در هکتار، در تیمار تکثیر با قلمه تحت شرایط آبیاری به‌دست آمد. همچنین، بیشترین عملکرد اسانس (۲۵۴/۱۲ کیلوگرم در هکتار) نیز در همین تیمار مشاهده شد که نسبت به سایر روش‌های تکثیر اختلاف معنی‌داری داشت.
نتیجه‌گیری: نتایج این پژوهش نشان داد که آبیاری موجب افزایش ارتفاع بوته، تعداد شاخه‌های جانبی و عملکرد وزن‌ تر و وزن خشک شد. همچنین، تکثیر از طریق قلمه در مقایسه با سایر روش‌های تکثیر، سبب استقرار سریع‌تر گیاه، افزایش تولید زیست‌توده بخش هوایی و در نتیجه بهبود عملکرد وزن‌تر و وزن خشک گردید. علاوه بر این، تغییر شیوه کشت از دیم به آبی، در روش تکثیر با انتقال بوته موجب افزایش حدود دو برابری وزن‌تر و در روش تکثیر با قلمه موجب افزایش حدود 7/1 برابری آن شد. این نتایج نشان می‌دهد که استفاده از روش تکثیر با قلمه همراه با آبیاری منظم، مناسب‌ترین راهکار برای اهلی‌سازی و تولید اقتصادی مرزه سنبله‌ای است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


بحرینی‌نژاد، بیژن؛ لباسچی، محمدرضا؛ سفیدکن، فاطمه؛ و جبارالانصاری، زهرا (1400). اثرات بستر کشت بر خصوصیات رویشی و محصول دو گونه Satureja sahendica و S. spicigera در شرایط دیم. مجله تحقیقات علوم زراعی ایران، 19(4)، 419-407.
جم‌زاد، زیبا (1391). فلور ایران، شماره 76: تیره نعنا (Lamiaceae). مؤسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع کشور.
زارع‌کیا، صمد؛ احسانی، علی؛ زارع، ناصر؛ و میرحاجی، سید تقی (1390). مطالعه فنولوژی گونه‌های Astragalus chaborasicus، Poa sinaica و Stipa hohenackeriana از طریق محاسبه درجه روز رشد (GDD) در منطقه خشکه‌رود ساوه. تحقیقات مرتع و بیابان ایران، 18(3)، 485-474.
شریفی عاشورآبادی، ابوالقاسم؛ جم‌زاد، زیبا؛ لباسچی، محمدرضا؛ اکبری‌نیا، علیرضا؛ صفایی، لیدا؛ لارتی، مریم؛ حبیبی، رضا؛ گریوانی، غلامرضا؛ صفری، صغری؛ صمدی‌اصل، وحید؛ و مکی‌زاده تفتی، مریم (1396). استفاده از شاخص حرارتی در پیش‌بینی مراحل فنولوژیک رشد آویشن (Thymus) در رویشگاه‌های طبیعی. طبیعت ایران، 2(6)، 44-34.
شریفی عاشورآبادی، ابوالقاسم؛ لباسچی، محمدرضا؛ نادری، بهرام؛ و الله‌وردی ممقانی، بهمن (1389). اثر کمبود آب روی محصول و ماده موثره بومادران (Achillea millefolium). مجله علوم محیطی، 7(1)، 204-193.
فاضلی کاخکی، سید فخرالدین؛ جلینی، محمود؛ رضوانی، حسن؛ و گلدانی، محمد (1399). اثر دور آبیاری بر خصوصیات مورفولوژیک، اجزای عملکرد و روغن دانه گیاه گل‌مغربی در شرایط مزرعه. آب و توسعه پایدار، 7(3)، 82-73.
گریوانی، غلامرضا؛ شریفی عاشورآبادی، ابوالقاسم؛ صفری، صغری؛ و میرزا، مسعود (1393). سنجش استقرار و زمان برداشت روی رشد و غلظت میزان ماده مؤثره دو گونه آویشن (Thymus) در استان خراسان شمالی. تحقیقات گیاهان دارویی و معطر ایران، 30(3)، 452-445.
ملک‌ملکی، فرزانه؛ عباسی، ناصر؛ شریفی عاشورآبادی، ابوالقاسم؛ براری، محمد؛ و زارع، محمدجعفر (1397). بررسی تأثیر فاصله روی ردیف بر عملکرد دو اکوتیپ گیاه دارویی Thymbra spicata تحت شرایط کشت در مزرعه. تحقیقات گیاهان دارویی و معطر ایران، 34(1)، 76-62.
Akin, M., Oğuz, D., & Saraçoğlu, H. (2010). Antibacterial activity of essential oil from Thymbra spicata var. spicata L. and Teucrium polium (Stapf Brig.). Interventions, 8(9), 53–58.
Anderson, W., Johansen, C., & Siddique, K. H. M. (2016). Addressing the yield gap in rainfed crops: A review. Agronomy for Sustainable Development, 36, 1–13.
Bahreininejad, B., Lebaschy, M. H., Sefidkon, F., & Jaberalansar, Z. (2021). Effects of planting bed on vegetative characteristics and yield of Satureja sahendica and Satureja spicigera species under rainfed conditions. Iranian Journal of Field Crops Research, 19(4), 407–419. (in Persian)
Baydar, H., Sagdic, O., Ozkan, G., & Karadogan, T. (2004). Antibacterial activity and composition of essential oils from Origanum, Thymbra and Satureja species with commercial importance in Turkey. Food Control, 15(3), 169–172.
Farland, E. J., Skaugen, T. E., Benestad, R. E., Hanssen-Bauer, I., & Tveito, O. E. (2004). Variations in thermal growing, heating, and freezing indices in the Nordic Arctic, 1900–2050. Arctic, Antarctic, and Alpine Research, 36(3), 347–356.
Fazeli Kakhki, S. F., Jalini, M., Rezvani, H., & Goladani, M. (2020). The effect of periodic irrigation on morphological characteristics, yield components and seed oil of evening primrose under field conditions. Water and Sustainable Development, 7(3), 73–82. (in Persian)
Garivani, G., Sharifi Ashoorabadi, E., Safari, S., & Mirza, M. (2014). Assessment of domestication and harvesting time on growth and concentrations of active ingredients of two thyme (Thymus L.) species in North Khorasan Province of Iran. Iranian Journal of Medicinal and Aromatic Plants Research, 30(3), 445–452. (in Persian)
Grigorieva, E. (2020). Evaluating the sensitivity of growing degree days as an agro-climatic indicator of climate change impact: A case study of the Russian Far East. Atmosphere, 11(4), Article 404.
Grigorieva, E. A., Matzarakis, A., & de Freitas, C. R. (2010). Analysis of the growing degree days as a climate impact indicator in a region with extreme annual air temperature amplitude. Climate Research, 42(2), 143–154.
Haroun, M. F., & Al-Kayali, R. S. (2016). Synergistic effect of Thymbra spicata L. extracts with antibiotics against multidrug-resistant Staphylococcus aureus and Klebsiella pneumoniae strains. Iranian Journal of Basic Medical Sciences, 19(11), 1193–1200.
Jalili, A., & Jamzad, Z. (1999). Red data book of Iran: A preliminary survey of endemic, rare and endangered plant species in Iran (Publication No. 215). Research Institute of Forests and Rangelands.
Jamzad, Z. (2012). Flora of Iran (Vol. 76: Lamiaceae). Research Institute of Forests and Rangelands. (in Persian)
Kilic, T. (2006). Analysis of essential oil composition of Thymbra spicata var. spicata: Antifungal, antibacterial and antimycobacterial activities. Zeitschrift für Naturforschung C, 61(5–6), 324–328.
Kizil, S., & Toncer, O. (2005). Effect of row spacing on seed yield, yield components, fatty oil and essential oil of Nigella sativa L. Crop Research-Hisar, 30(1), 107.
Kizil, S., Toncer, O., Diraz, E., & Karaman, S. (2015). Variation of agronomical characteristics and essential oil components of zahter (Thymbra spicata L. var. spicata) populations under semi-arid climatic conditions. Field Crops Central Research Institute Journal, 20(2), 242–251.
MalekMaleki, F., Abasi, N., Sharifi Ashoorabadi, E., Barari, M., & Zare, M. (2018). Effects of row distance on yield of two ecotypes of Thymbra spicata L. under field growing conditions. Iranian Journal of Medicinal and Aromatic Plants Research, 34(1), 62–76. (in Persian)
Marković, T., Chatzopoulou, P., Šiljegović, J., Nikolić, M., Glamočlija, J., Ćirić, A., & Soković, M. (2011). Chemical analysis and antimicrobial activities of the essential oils of Satureja thymbra L. and Thymbra spicata L. and their main components. Archives of Biological Sciences, 63(2), 457–464.
Rao, C. S., Lal, R., Prasad, J. V. N. S., Gopinath, K. A., Singh, R., Jakkula, V. S., Sahrawat, K. L., Venkateswarlu, B., Sikka, A., & Virmani, S. M. (2015). Potential and challenges of rainfed farming in India. Advances in Agronomy, 133, 113–181.
Sarac, N., Ugur, A., & Duru, M. E. (2009). Antimicrobial activity and chemical composition of the essential oils of Thymbra spicata var. intricata. International Journal of Green Pharmacy, 3(1), 24–28.
Schippmann, U., Leaman, D., & Cunningham, A. B. (2006). A comparison of cultivation and wild collection of medicinal and aromatic plants under sustainability aspects. In R. J. Bogers, L. E. Craker, & D. Lange (Eds.), Medicinal and aromatic plants (pp. 75–95). Springer.
Sharifi Ashoorabadi, E., Lebaschy, M. H., Naderi, B., & Allahverdi Mamaghani, B. (2009). Effect of water deficit on yield and essential oil of Achillea millefolium L. Environmental Sciences, 7(1), 193–204. (in Persian)
Sharifi Ashoorabadi, E., Jamzad, Z., Lebaschy, M. H., Akbarinia, A., Safaei, L., Larti, M., Habibi, R., Garivani, G. M., Safari, S., Samady Asl, V., & Mackizadeh Tafti, M. (2018). Applying thermal index to predict the phenological stages of Thymus growth in natural habitats. Iran Nature, 2(6), 34–44. (in Persian)
Toncer, O., Karaman, S., Diraz, E., Sogut, T., & Kizil, S. (2016). Diurnal variation effects on essential oils of wild thyme (Thymbra spicata var. spicata L.) under cultivation conditions. Journal of Essential Oil-Bearing Plants, 19(8), 2037–2048.
Zarekia, S., Ehsani, A., Zare, N., & Mirhaji, T. (2011). Phenological study of Astragalus chaborasicus, Poa sinaica, and Stipa hohenackeriana using growing degree days (GDD) in the Khoshkrood region of Saveh. Iranian Journal of Range and Desert Research, 18(3), 474–485. (in Persian)