نعل‌بندی و بیماری‌های سُم اسب: مطالعه‌ای تطبیقی در تاریخ دامپزشکی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 گروه تاریخ و ایران‌شناسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران.

2 گروه دامپزشکی، دانشکده دامپزشکی و کشاورزی، داتشگاه آزاد اسلامی، واحد شبستر، ایران.

3 دانشگاه علوم پزشکی کرمانشاه، بیمارستان آیت اله طالقانی، واحد آزمایشگاه، کرمانشاه، ایران.

10.22091/ethc.2026.13600.1066

چکیده

هدف: نقش نعل‌بندان در حفظ سلامت اندام‌های حرکتی اسب، به‌ویژه در پیشگیری و درمان بیماری‌های سُم، یکی از جنبه‌های تاریخ دامپزشکی است که کمتر مورد توجه قرار گرفته است. این مقاله با تحلیل منابع تاریخی فارسی و عربی، از جمله فرس‌نامه قیم نهاوندی، کامل‌الصناعتین و اوصاف الخیل، و تطبیق آن‌ها با متون تخصصی فرانسوی و آلمانی، از جمله آثار فیاشی، مورکرافت، لافوس و رساله Hufbeschlag der Pferde، به بازشناسی جایگاه نعل‌بندان به‌عنوان یکی از اصناف درمانگر، ابزارهای فنی آنان و نقش آن‌ها در شکل‌گیری دانش دامپزشکی می‌پردازد. همچنین، در کنار تحلیل آسیب‌های سُم، نعل‌بندی درمانی و ابزارشناسی تاریخی، تحول آموزش نعل‌بندی در مدارس دامپزشکی اروپا و ارتباط آن با میراث مکتوب اسلامی ـ ایرانی نیز بررسی می‌شود.
مواد و روش‌ها: ین پژوهش با رویکردی کیفی و با بهره‌گیری از روش‌های تلفیقی، در چارچوب مطالعات تاریخی ـ تطبیقی، پژوهش کتابخانه‌ای و مردم‌نگاری علمی انجام شده است.
نتایج: در این مقاله، مفاهیم و اصطلاحات اختصاصی مرتبط با بیماری‌های سُم در اسب، جایگاه تشخیصی نعل‌بندان در دامپزشکی سنتی و نوین، و نیز برخی از مفاهیم رایج در سنت‌های بزرگ دامپزشکی تحلیل، تفسیر و به‌صورت انتقادی بررسی شده‌اند.
نتیجه‌گیری: یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که نعل‌بندی، بسیار فراتر از یک مهارت ساده آهنگری، بخشی مهم از دانش تشخیص و درمان اختلالات حرکتی در اسب بوده است. توجه به میراث علمی و عملی نعل‌بندان، بازنگری در آموزش‌های دامپزشکی، و مستندسازی ابزارها، روش‌ها و نظام‌های طبقه‌بندی سنتی می‌تواند به احیای بخشی از هویت حرفه‌ای این حوزه و شناخت بهتر سیر تحول دانش دامپزشکی کمک کند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


اشرف، احمد (1359). موانع رشد سرمایه‌داری در ایران: دوره قاجاریه. تهران: زمینه.
پیگولوسکایا، نینا ویکتورونا (1380). تاریخ ایران باستان. ترجمه مهرداد ایزدپناه. تهران: ایزدپناه.
تحویل‌دار، میرزا حسین (1388). جغرافیای اصفهان. به کوشش الهه تیرا. تهران: اختران.
گیرشمن، رومن (1384). ایران از آغاز تا اسلام. ترجمه محمد معین. تهران: علمی و فرهنگی.
کریستین سن، آرتور (1384). ایران در زمان ساسانیان. ترجمه رشید یاسمی. تهران: صدای معاصر. (چاپ چهارم)
وولف، هانس (1372). صنایع دستی کهن ایران. ترجمه سیروس ابراهیم‌زاده. تهران: علمی و فرهنگی.
اوصاف الخیل. نسخه خطی کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران، 63-68.
کامل‌الصناعتین (بحران). ترجمه فارسی؛ نسخه خطی کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران، 73-60.
ریاحی‌نژاد، مرضیه (1395). مصاحبه با محمود حداد، صنف نعل‌بندان، اصفهان.
 
References
Al-Damiri, K. A. (2006). Hayat al-haywan. Dar al-Kitab.
Al-Jaafi, M. I. O. (1993). Tawhid Mafzal (M. M. Rezaee, Ed.). Tehran: Jamal.
Al-Shartooni, K. A. S. (1989). Aqrab al-mawarid fi foseha al-arabiah wa al-shavared. Qum: Manshurat Ayatollah al-Marashi al-Najafi.
Ashraf, A. (1980). Mavane'-e rushd-e sarmayehdari dar Iran: Doreh-ye Qajariyeh. Tehran: Zamineh. (in Persian)
Bendrey, R. (2012). From wild horses to domestic horses: A European perspective. World Archaeology, 44(1), 135–157. https://doi.org/10.1080/00438243.2012.647571
Mcllwraith, C. W. (2013). Effectively diagnosing and treating equine degenerative joint disease [Workshop presentation]. Practical Orthopedic Workshop, Germany.
Christensen, A. (2005). Iran dar zaman-e Sasanian (R. Yasemi, Trans.; 4th ed.). Tehran: Sedaye Moaser. (in Persian)
Clutton-Brock, J. (Ed.). (2014). The walking larder: Patterns of domestication, pastoralism, and predation. London: Routledge.
Dehkhoda, A. (1963). Loghatnameh Dehkhoda. Tehran: Tehran University Press.
Dyson, S. J., & Murray, R. C. (2021). Equine lameness and hoof health: Advances in diagnosis and treatment» Equine Veterinary Journal, 53(4), 567–579.
Ellenberger, W. (1900). Geschichte des Hufbeschlags. Berlin: Paul Parey Verlag.
Estashak, T., & Chery, H. (2003). Lameness in horse (M. M. Uloomi, Ed.). Kerman: Bahonar Kerman University.
Estève, J.-M. (1826). Traité complet du maréchal ferrant. Imprimerie Royale.
Fiaschi, C. (1556). Le maréchal expert. Lyon: Guillaume Rouillé.
Ghadiri, M. (2015). Foot and hoof problem in horse. World of Horse, 3(VET), 33–39.
Ghalghashndi, A. I. A. (1982). Sobh al-ashi fi senaat al-enasha. Beirut, Lebanon: Dar al-Kitab.
Ghirshman, R. (2005). Iran az aghaz ta eslam (M. Moin, Trans.). Tehran: Elmi va Farhangi. (in Persian)
Goodwin, D. (2020). Farriery and equine welfare: Historical perspectives on hoof care. Journal of Veterinary History, 47(2), 99–113.
Hinchcliff, K. W., Kaneps, A. J., & Geor, R. J. (2013). Equine sports medicine and surgery: Basic and clinical sciences of the equine athlete (2nd ed.). USA: Elsevier Saunders.
Ibn Abi Hezam, M. I. M. I. A. (1930). Al-khail wa al-baytarah. Tehran University.
Ibn al-Bayṭār, A. B. B. (1993). Kāmil al-ṣināʿatayn fī al-bayṭarah wa al-zardaqah (A. Ibrīq, Ed.). University of Aleppo, Maʻhad al-Turāth al-ʿIlmī al-ʿArabī.
Ibn Bitar, A. I. A. (1991). Kashif ham al-weil fi marifate amraz al-khail (A. Daghagh, Ed.). Dar al-Nafaes.
Ibn Hazil, A. I. R. (1989). Helyat al-forsan wa shoa'r al-shojan (M. A. H., Ed.). Dar al-Maaref.
Ibn Yaqoob, M. I. A. B. I. Q. J. (2006). Al-forosia al-mohammadiah (Z. Ahmad Alnashiri, Ed.). Arabestan, Jaddih: Al-Fiqh al-Islami.
Kane, A. J., Heller, J., & Tanner, P. (2019). Hoof care and biomechanics in performance horses. Journal of Equine Veterinary Science, 79, 102–110.
Kelenka, P. (2019). The horse in human history (Vol. 2). USA: Cambridge University Press.
Lafosse, P. (1789). Art du maréchal, ou traité complet de la ferrure des chevaux. Didot.
Maardini, A. B. (n.d.). Ousaaf al-kheil al-arabiah wa ansaboha [Manuscript]. Demashq, Syria: Makatab al-Elm.
McGreevy, P. D., Oddie, C., & Wilson, B. (2022). Cultural dimensions of farriery and equine medicine. Animals, 12(11), 1354–1360.
Mobarak, Q. N. I. (2016). Farasnameh Qayem Nahavandi (A. Azartash, Ed.). Tehran: Ney.
Monbah, V. I. (1993). Siasat al-kheil (A. Ahmad Saleh, Ed.). Paris.
O'Grady, S. E., & Parks, A. H. (2011). Farriery: The basis for hoof health and soundness. Equine Veterinary Education, 23(3), 125–132.
Outram, A. K., Stear, N. A., Bendrey, R., Olsen, S., Kasparov, A., Zaibert, V., Thorpe, N., & Evershed, R. P. (2009). The earliest horse harnessing and milking. Science, 323(5919), 1332–1335. https://doi.org/10.1126/science.1168594
Pigulevskaya, N. V. (2001). Tarikh-e Iran-e bastan (M. Izadpanah, Trans.). Tehran: Izadpanah. (in Persian)
Pollitt, C. C. (2010). The anatomy and physiology of the suspensory apparatus of the distal phalanx. Veterinary Clinics of North America: Equine Practice, 26(1), 29–49. https://doi.org/10.1016/j.cveq.2010.01.005
Riahinezhad, M. (2016). Interview with Mahmoud Haddad, Farrier Guild, Isfahan [Unpublished interview]. (in Persian)
Sack, W., Burdas, K., & Rock, S. (2013). Anatomy of the horse (A. Horowitz, Ed.; Vol. 2). Germany: Hanover.
Saffipur Shirazi, A. I. A. (1817). Motahi al-Arab fi loghat al-Arab. India: Mombaii.
Sisson, Y., & Grossman, P. (1984). The anatomy of domestic animals. Shiraz: Nashe Ketab.
Soltanzadeh, H. (1986). Moghadame-i bar tarikh-e shahr va shahneshini dar Iran. Tehran: Abi.
Tahvildar, M. H. (2009). Joghrafia-ye Isfahan (E. Tira, Ed.). Tehran: Akhtaran. (in Persian)
Wolf, H. (1993). Sanaye'-e dasti-ye kohan-e Iran (S. Ebrahimzadeh, Trans.). Tehran: Entesharat va Amuzesh-e Enqelab-e Eslami. (in Persian)
Ziemann, J. (2012). Hufbeschlag der Pferde: Eine Handschrift aus dem Jahr 1816. Hannover: Stiftung Tierärztliche Hochschule Hannover.