کاربرد GIScience در حفاظت از زیست‌بوم‌ها با تأکید بر احیاء و تعادل‌بخشی منابع آب زیرزمینی (مطالعه موردی: دشت اراک)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی ساری، ساری، ایران.

2 معاونت حفاظت و بهره‌برداری شرکت آب منطقه ای مرکزی، اراک، ایران.

3 شرکت سهامی آب منطقه‌ای مرکزی، اراک، ایران.

10.22091/ethc.2023.9711.1006

چکیده

علم اطلاعات جغرافیایی (GIScience) با در اختیار داشتن فناوری‌های مکان‌محور همچون سیستم موقعیت‌یاب جهانی، سنجش از دور و سامانه اطلاعات جغرافیایی، کمک شایانی به مطالعات مختلف در علوم زمین ازجمله حفاظت از زیست‌بوم‌ها داشته است. در پژوهش حاضر، به کاربرد این علم در پروژه‌های 15 گانه طرح احیاء و تعادل‌بخشی منابع آب زیرزمینی که هدف آن حفاظت از زیست‌بوم‌ها برای سلامت محیط‌زیست است، در دشت اراک پرداخته شد. پروژه‌های این طرح در سه بخش 1- تولید و تدقیق داده‌ها و اطلاعات، 2- کنترل، نظارت و بهره‌برداری، 3- ذخیره‌سازی آب در آبخوان‌ها تعریف شده است. در هر بخش ضمن معرفی پروژه و زیرپروژه‌های مرتبط، کاربرد GIScience مشخص گردید. همچنین لایه‌های عمومی و موضوعی و نیز مدل‌های تصمیم‌گیری در برخی از این پروژه‌ها معرفی شدند. در یک جمع‌بندی کلی می‌توان به این نکته اشاره کرد که بیشتر پروژه‌های طرح احیاء و تعادل‌بخشی مکان‌محور در حفاظت از زیست‌بوم‌ها هستند و مدیریت داده‌ها از مرحله جمع‌آوری تا نمایش نیازمند فن‌آوری‌های جغرافیایی است که GIScience به خوبی می‌تواند این پروژه‌ها را برای سلامت محیط‌زیست انسان، گیاه و سایر جانوران به منظور تأمین آب مورد نیاز مدیریت کند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


اسماعیلی، علی؛ و رجب پور، حسین (1389). پایش و مدیریت کیفی منابع آب با استفاده از GIS Online، همایش ملی آب با رویکرد آب پاک، تهران.
امیراحمدی، ابوالقاسم؛ معالی اهری، نسیم؛ و احمدی، طیبه (1392). تعیین مناطق فرونشست احتمالی دشت اردبیل با استفاده از GIS. جغرافیا و برنامه ریزی، 17 (46)، 1-23.
پورسعید، مجتبی؛ مستوری، رضا؛ شعبانلو، سعید؛ و نجارچی، محسن (1399). تخمین پارامترهای کیفی و کمی آب زیرزمینی توسط مدل‌های عددی: مطالعه موردی حوضه آبریز میقان در دشت اراک. تحقیقات آب و خاک ایران، 51 (1)، 201-216.
حبیبی، جهانگیر (1394). برنامه‌های سه گانه برای احیای منابع آب، روزنامه ایران، سال یست و یکم، شماره 5963.
حسنی سجادی، مریم؛ افیونی، مجید؛ خادمی، حسین؛ محسنی موحد، سید اسدالله؛ و ایوبی، شمس الله (1390). توزیع مکانی فلوراید در آب‌های زیرزمینی و خاک بخشی از اراضی دشت اراک. آب و خاک، 25 (5)، 1033-1041.
حسینی، مرجان؛ کراچیان، رضا (1395). بهنگام‌سازی سامانه‌های پایش منابع آب زیرزمینی، پیش نیازی برای طرح ملی احیاء و تعادل‌بخشی آبخوان‌ها: ارائه یک الگوی جدید. ششمین کنفرانس ملی مدیریت منابع آب ایران، سنندج.
خدادادی بنیس، ملیحه؛ ناصری، حمیدرضا؛ نیک پیمان، یاسر (1401). ارزیابی طرح احیاء و تعادل‏‌بخشی آب‏‌های زیرزمینی دشت شهریار با تأکید بر کنتورهای هوشمند. آب و توسعه پایدار، 9 (3)، 49-56.
خیری، هوشنگ؛ خادمی، سحاب؛ و محبوبی، فاطمه (1394). کاربرد GIS در بهینه سازی شبکه پایش آب زیرزمینی مطالعه موردی دشت قایم شهر – جویبار. نخستین کنگره بین‌المللی کاربرد علوم نوین در مطالعات جغرافیایی ایران، مشهد.
رستمی‌زاد، قباد؛ و خانبابایی، زهرا (1398). بررسی اثرات احیاء و تعادل بخشی منابع آب زیرزمینی و تجمیع چاه‌های غیر مجاز (منطقه مورد مطالعه: دشت رزین کرمانشاه). هشتمین همایش ملی سامانه‌های سطوح آبگیر باران، مشهد.
زارعی، حمیده (1394). طراحی تشکل‌های آب بران در محدوده طرح شبکه آبیاری و زهکشی و تجهیز و نوسازی واحدهای عمرانی 2 و 3 دشت ارایض. اولین همایش ملی بررسی ابعاد اجرای طرح توسعه کشاورزی ۵۵۰ هزار هکتاری، اهواز.
سامانی، سعیده (1399). ارائه الگوهای جهانی مدیریت پایدار منابع آب زیرزمینی جهت بهبود طرح احیاء و تعادل بخشی در کشور. تحقیقات منابع آب ایران، 16 (2)، 271-291.
صادقی، ساویز؛ آخوندی، امید (1401). بررسی افت منابع آب زیرزمینی در حوزه تالاب میقان اراک. مدیریت جامع حوزه های آبخیز، 2 (4)، 79-93.
علی پور، اکبر؛ حسنی، خلیل؛ و لگزیان، رضا (1395). بررسی طرح احیاء و تعادل‌بخشی منابع آب زیرزمینی (مطالعه موردی: دشت پایلوت ممنوعه بحرانی نیشابور)، دومین کنگره ملی آبیاری و زهکشی ایران، اصفهان.
علی جانی، فرشاد؛ موسوی، سیده فاطمه؛ و محمدی، هادی (1401). بررسی اثرات طرح احیا و تعادل‌بخشی بر آب‌های زیرزمینی دشت قلعه‌تل، شمال شرق خوزستان. آب و توسعه پایدار، 9 (3)، 39-48.
غلامی، فریناز؛ شمسایی فر، محمدرضا؛ و منصوری، علیرضا (1394). کاربرد سیستم اطلاعات مکانی و مدل ARCSWAT در شبیه‌سازی رواناب سطحی. اولین کنفرانس مهندسی فناوری اطلاعات مکانی، تهران.
فرزانه، محمدرضا؛ باقری، علی؛ و مؤمنی، فرشاد (1395). تجویزات نهادی مرتبط با پیاده‌سازی طرح احیا و تعادل‌بخشی منابع آب زیرزمینی در محدوده مطالعاتی رفسنجان. دومین کنگره ملی آبیاری و زهکشی ایران، اصفهان.
فقیه، همایون؛ بهمنش، جواد (1395). لزوم به روز رسانی سند ملی آب. دومین کنفرانس ملی هیدرولوژی مناطق نیمه خشک، سنندج.
کی همایون، زهرا؛ حاجی زاده، میثم؛ علیجانی، فرشاد (1401). بررسی اثربخشی اجرای طرح احیاء و تعادل‏‌بخشی و آسیب‏‌شناسی پروژه‌‏های طرح (مطالعه موردی: دشت اردستان-اصفهان). آب و توسعه پایدار، 9 (3)، 25-38.
گنجی خرم دل، ناصر؛ کیخایی، فاطمه؛ مردیان، مهدی (1395). طراحی و توسعه شبکه پایش سطح آب زیرزمینی با استفاده از زمین آمار و روش‌های آماری در دشت اراک. ژئوفیزیک ایران، 9 (3)، 17-29.
محمدی، محسن؛ مرادی، حمیدرضا؛ و وفاخواه، مهدی (1391). توزیع مکانی و ارتباط بین خشکسالی‌های هواشناسی و آب‌های زیرزمینی در دشت اراک. جغرافیای طبیعی، 5 (15)، 77-84.
مردیان، مهدی؛ عظیمی، رضا؛ باقری، احمد؛ و اکبری، حسین (1401). اولویت‌بندی پروژه‌های طرح احیاء و تعادل‌بخشی منابع آب زیرزمینی با هدف افزایش کارایی و بهره‌وری آب. سومین کنفرانس دوسالانه اقتصاد آب، 8 ص.
مردیان، مهدی؛ کریمی، رحمان؛ و جباری، رحیم (1396). اولویت بندی دشت‌های استان مرکزی برای نصب کنتور هوشمند با هدف مدیریت اضافه برداشت منابع آب زیرزمینی. چهارمین کنفرانس ملی کاربرد سامانه اطلاعات مکانی GIS در صنعت آب و برق، اراک.
میرابوالقاسمی، هادی (1401). یادداشت تحلیلی: احیاء و تعادل‌بخشی منابع آب زیرزمینی کشور از نگاهی دیگر. آب و توسعه پایدار، 9 (3)، 155-157.
نجفی بیامه، مهدی؛ مرادی، علی؛ شهلایی، محمودرضا؛ و جلیلیان، علی (1395). آسیب‌شناسی فرآیند بازنگری در صدور پروانه‌های بهره‌برداری از منابع آب زیرزمینی در طرح احیاء و تعادل‌بخشی مطالعه موردی استان کرمانشاه. دومین کنگره ملی آبیاری و زهکشی ایران.
یمانی، مجتبی؛ نجفی، اسماعیل؛ و عابدینی، محمد حسین (1388). ارتباط فرونشست زمین و افت سطح آب‌های زیرزمینی در دشت قره بلاغ استان فارس. جغرافیا، 3، 9-27.
Alijani, F., Musavi, S. F., & Mohammadi, H. (2022). The study of the effects of restoration and resilience plan on groundwater of Qaleh Tol Plain, North East Khuzestan. Journal of Water and Sustainable Development, 9(3), 39-48. (in Persian)
Alipour, A., Hosni, K., & Lagzian, R. (2015). Review of the Rehabilitation and balancing plan of groundwater resources (Case study: Neyshabur critical prohibited pilot plain). 2nd National Irrigation and Drainage Congress of Iran, Esfehan. (in Persian)
Amirahmadi, A., Maali Ahari, N., & Ahmadi, T. (2014). The determination of probable subsidence areas of Ardebil Plain by the use of GIS. Geography and Planning, 17(46), 1-23. (in Persian)
Blaschke, T., Strobl, J., & Donert, K. (2011). Geographic information science: building a doctoral programme integrating interdisciplinary concepts and methods. Procedia-Social and Behavioral Sciences, 21, 139-146.
Esmaili, A., & Rajabpour, H. (2014). Quality monitoring and management of water resources using GIS Online. National Conference of Clean Water, Tehran. (in Persian)
Faqih, H., & Behmanesh, J. (2015). The necessity of updating the water national document. The Second National Conference on Hydrology of Semi-Arid Regions, Sanandaj. (in Persian)
Farzaneh, M. R., Bagheri, A., & Momeni, F. (2015). Institutional regulations related to the implementation of the Rehabilitation and balancing plan of groundwater resources in the study area of Rafsanjan. The second National Congress of Irrigation and Drainage of Iran, 10 p. (in Persian)
Ganji Khoramdel, N., Keykhaei, F., & Mardian, M. (2015). Design and development of groundwater level monitoring network using geostatistical and statistical methods in Arak plain. Iranian Journal of Geophysics, 9(3), 17-29. (in Persian)
Gholami, F., Shamsaifar, M. R., & Mansouri, A. (2014). Application of spatial information system and ARCSWAT model in simulating surface runoff. The First Conference on Spatial Information Technology Engineering, Tehran. (in Persian)
Goodchild, M. F. (2009). Geographic information systems and science: today and tomorrow. Procedia Earth and Planetary Science, 1(1), 1037-1043.
Gude, V. G. (2017). Desalination and water reuse to address global water scarcity. Reviews in Environmental Science and Bio/Technology, 16(4), 591-609.
Habibi, J. (2014). Triple programs for the Rehabilitation of water resources, Iran newspaper, 21, 5963. (in Persian)
Hosseini, M., & Karachian, R. (2015). Modernization of groundwater resources monitoring systems, a prerequisite for the national plan of Rehabilitation and balancing in aquifers: presenting a new model. The 6th National Conference on Water Resources Management of Iran, Sanandaj. (in Persian)
Kaur, L., & Rishi, M. S. (2018). Integrated geospatial, geostatistical, and remote-sensing approach to estimate groundwater level in North-western India. Environmental Earth Sciences, 77, 1-13.
Kayhomayoon, Z., Hajizadeh, M., & Alijani, F. (2022). Investigating the effectiveness of the implementation of the reclamation and balancing plan and the vulnerability of the plan projects (Case Study: Ardestan Plain– Isfahan Province). Journal of Water and Sustainable Development, 9(3), 25-38. (in Persian)
Kheyri, H., Khademi, S., & Mehboobi, F. (2014). Applying of GIS in the optimization of the groundwater monitoring network, a case study of Ghaemshahr-Joibar plain. The First International Congress on the Application of Modern Sciences in Geographical Studies of Iran, Mashhad. (in Persian)
Khodadadi Benis, M., Nassery, H. R., & Nikpeyman, Y. (2022). Assessment of the groundwater rehabilitation and balancing with emphasis on smart meters in Shahriar Plain. Journal of Water and Sustainable Development, 9(3), 49-56. 1197. (in Persian)
Kolli, M. K., Opp, C., Karthe, D., & Kumar, N. M. (2022). Web-Based decision support system for managing the food–water–soil–ecosystem nexus in the kolleru freshwater lake of Andhra Pradesh in South India. Sustainability, 14(4), 2044.
Loomisa, J., Kentb, P., Strangec, L., Fauschc, K., & Covichc, A. (2018). Measuring the total economic value of restoring ecosystem services in an impaired river basin: results from a contingent valuation survey. In Economics of Water Resources (pp. 77-91). Routledge.
Makanda, K., Nzama, S., & Kanyerere, T. (2022). Assessing the role of water resources protection practice for sustainable water resources management: a review. Water, 14(19), 3153.
Mardian, M., Azimi, R., Bagheri, A., & Akbari, H. (2023). Prioritization of projects for the Rehabilitation and balancing of groundwater resources with the aim of increasing the efficiency and productivity of water. The third biennial conference on water economy, Iran Chamber of Commerce, Industries, Mines and Agriculture, 6 p. (in Persian)
Mardian, M., Karimi, R., & Jabbari, R. (2017). Prioritization of plains in Markazi province for installing a smart meter with the aim of managing the overdraft of underground water resources. 4th National Conference on of Geospatial Information System GIS, Arak. (in Persian)
Mirabolghasemi, H. (2022). Analytical note: Restoring and transpooning the subterranean water supply system from another look. Journal of Water and Sustainable Development, 9(3), 155-157. (in Persian)
Mohammadi, M., Moradi, H. R. & Vafakhah, M. (2012). Spatial distribution and relationship between meteorological droughts and groundwater in Arak plain. Physical Geography Quarterly, 5(15), 77-84. (in Persian)
Mohseni Sajadi, M., Afyuni, M., Khademi, H., Mohseni Movahed, S. A., & Ayoubi, S. (2011). Spatial variability of fluoride in groundwater and soils in some areas of Arak Plain. Water and Soil, 25(5), 1033-1041. (in Persian)
Najafi Biameh, M., Moradi, A., Shahlai, M. R., & Jalilian, A. (2015). Pathology of the revision process in the issuance of licenses for the use of groundwater resources in the Rehabilitation and balancing project of Kermanshah province. The Second National Congress of Irrigation and Drainage of Iran. (in Persian)
Poursaeid, M., Mastouri, R., Shabanlou, S., & Najarchi, M. (2020). Estimation of quantity and quality parameters of groundwater using numerical models (Case Study: Mighan Desert Basin, Arak). Iranian Journal of Soil and Water Research, 51(1), 201-216. (in Persian)
Rostamizad, Q., & Khanbabai, Z. (2018). Investigating the effects of restoring and balancing groundwater sources and pooling unauthorized wells (study area: Kermanshah razin plain). The 8th National Conference on Rain Catchment Surface Systems, Mashhad. (in Persian)
Sadeghi, S., & Akhoundi, O. (2023). Assessing groundwater level declination in Meighan Playa Catchment. Integrated Watershed Management, 2(4), 79-93. (in Persian)
Samani, S. (2020). Providing sustainable global groundwater resources management models to improve the sustainability plan in Iran. Iran-Water Resources Research, 16(2), 271-291. (in Persian)
Tzanakakis, V. A., Angelakis, A. N., Paranychianakis, N. V., Dialynas, Y. G., & Tchobanoglous, G. (2020). Challenges and opportunities for sustainable management of water resources in the island of Crete, Greece. Water, 12(6), 1538.
Yamani, M., Najafi, I., & Abedini, M. H. (2009). The relationship between land subsidence and the decreasing in the level of groundwater in the Qarre-Bolagh plain of Fars province, Geografia, 3(8-9), 9-27. (in Persian)
Zarei, H. (2014). Designing of water body’s organization for the irrigation and drainage network plan and equipping and renovating civil units 2 and 3 of Araiz plain. The First National Conference on the Dimensions of the Implementation of the 550 Thousand Hectare Agricultural Development Plan, Ahvaz. (in Persian)